زندگی جهانیِ اشیا: فرهنگ مادی و شکل‌گیری ارتباطات در جهانِ اوایل دوران مدرن

در جهانِ اوایل دوران مدرن، یعنی حدود سده‌های پانزدهم تا هجدهم، اشیا فقط اشیا نبودند. یک ظرف چینی، یک تکه پارچه‌ی ابریشمی، یک قطعه سنگِ قیمتی، یک تابلو، یا حتی کالایی که از جایی بسیار دور رسیده بود، همه می‌توانستند حاملِ معنا، قدرت، دانش و رابطه باشند. جهانِ این دوره را اگر فقط از دریچه‌ی دولت‌ها، جنگ‌ها یا نام پادشاهان ببینیم، بخش مهمی از ماجرا را از دست داده‌ایم. آنچه در پسِ این دوره حرکت می‌کند، شبکه‌ای از دادوستدهای مادی است؛ شبکه‌ای که در آن کالاها، مواد خام، آثار هنری و اشیای لوکس از آسیا به اروپا، از قاره‌ی آمریکا به بازارهای دیگر، و از مسیرهای تجاری دریایی و زمینی به نقاط مختلف جهان جابه‌جا می‌شوند. همین جابه‌جایی‌ها فقط اقتصاد را عوض نمی‌کند؛ نگاه انسان‌ها به جهان، به دیگری، به دانش و حتی به مصرف را هم تغییر می‌دهد.

در این نوع نگاه، «فرهنگ مادی» فقط به معنای فهرست‌کردن اشیا نیست. مسئله این است که هر شیء در یک زمینه‌ی تاریخی خاص زندگی می‌کند و از خلال رابطه‌هایی که پیرامونش شکل می‌گیرد معنا پیدا می‌کند. یک کالا وقتی از مسیرهای دوردست عبور می‌کند، فقط از مکانی به مکان دیگر منتقل نمی‌شود؛ با خودش روایت، اعتبار، ذوق، مناسبات قدرت و گاهی تخیل را هم حمل می‌کند. به همین دلیل است که مطالعه‌ی اشیا در این دوره، در واقع مطالعه‌ی ارتباطات جهانی است. اشیا به ما نشان می‌دهند جهانِ مدرنِ اولیه چگونه آرام‌آرام به هم متصل شد؛ نه به‌صورت یکپارچه و منظم، بلکه از راه برخورد، مبادله، تقلید، رقابت، و البته نابرابری.

یکی از نکات مهم این چشم‌انداز این است که تولید و گردش اشیا در این دوره از مرزهای جغرافیایی فراتر می‌رود. ابریشم، چینی، ادویه، فلزات گرانبها، منسوجات، شیشه، سنگ‌های قیمتی و آثار هنری فقط کالاهای لوکس نبودند. اینها ابزارهایی برای ساختن اعتبار، نمایش قدرت، گسترش دانش و تعریف سلیقه بودند. وقتی یک شیء از آسیای شرقی یا جنوبی به اروپا می‌رسید، در آنجا فقط مصرف نمی‌شد؛ اغلب بازتعبیر می‌شد، در مجموعه‌ها قرار می‌گرفت، از نو ارزش‌گذاری می‌شد یا در کارگاه‌های محلی تقلید می‌شد. همین فرایند نشان می‌دهد که فرهنگ مادی جهانِ اوایل دوران مدرن، فرهنگی ایستا و محلی نبود، بلکه از برخورد دائمی میان مناطق مختلف شکل می‌گرفت.

این مقالات را هم مطالعه کنید :

فرهنگ مادی و شکل‌گیری ارتباطات در جهانِ اوایل دوران مدرن

از همین‌جا می‌شود فهمید چرا اشیا در تاریخ جهانی اهمیت دارند. آن‌ها سندهای خاموش‌اند، اما خاموشی‌شان فریبنده است. در ظاهر یک ظرف، یک فرش یا یک پارچه فقط شیئی مصرفی است؛ اما اگر مسیر حرکتش، شیوه‌ی تولیدش، کسانی که آن را لمس کرده‌اند، و جایگاهی را که در خانه، بازار، دربار یا موزه پیدا کرده بررسی کنیم، می‌بینیم که شیء عملاً یک تاریخ فشرده است. تاریخِ یک کالا، تاریخِ کار، رنج، مهارت، سلیقه، قدرت و ارتباط است. این نگاه کمک می‌کند جهانِ مدرنِ اولیه را نه فقط از بالا، بلکه از سطح زندگی روزمره هم بفهمیم.

موضوع مهم دیگر، مصرف است. مصرف در این دوره چیزی سطحی و صرفاً اقتصادی نیست. مصرف، یکی از راه‌های اصلیِ ساختن هویت است. اشیا در خانه‌ها، در دربارها، در بازارها و در فضای شهری، جایگاه اجتماعی افراد را آشکار می‌کنند. داشتن یا نداشتنِ یک جنس خاص، دسترسی یا عدم دسترسی به کالاهای دوردست، و توانایی نمایش آن‌ها، همه به طبقه، قدرت و موقعیت فرهنگی گره خورده است. به همین دلیل، مصرفِ جهانیِ اشیا را باید بخشی از شکل‌گیری مدرنیته دانست. مردم فقط کالا نمی‌خریدند؛ آن‌ها در حال ساختن نوعی زبان اجتماعی بودند که از طریق آن خودشان را به دیگران نشان می‌دادند. یک شیء می‌توانست نشانه‌ی آگاهی، ثروت، ظرافت یا حتی فرهیختگی باشد. در بسیاری از موارد، ارزش یک کالا کمتر به کارکردش وابسته بود و بیشتر به داستانی که پشت آن بود.

در عین حال، این گردش جهانیِ اشیا به‌هیچ‌وجه بی‌طرف و بی‌هزینه نبود. پشت هر کالای زیبا، اغلب شبکه‌ای از نابرابری، استعمار، کار اجباری، و بهره‌کشی هم وجود داشت. جهانی‌شدنِ اولیه، فقط داستانِ ارتباط و تبادل نیست؛ داستانِ سلطه و نامتقارنی هم هست. برخی مناطق نقش تولیدکننده‌ی مواد خام یا کالاهای خاص را داشتند، برخی دیگر محل انباشت سرمایه، نمایش قدرت و بازتعریف ارزش بودند. بنابراین اگر بخواهیم از فرهنگ مادیِ این دوره سخن بگوییم، باید هم زیبایی و هم خشونتِ این نظام را ببینیم. اشیا فقط پیام‌آور پیوند نبودند؛ گاهی یادگارِ فاصله‌ی بسیار میان مرکز و پیرامون، یا میان مصرف‌کننده و تولیدکننده هم بودند.

هنر اسلامی

یکی از ارزش‌های اصلی این رویکرد این است که تاریخ را از سطح انتزاع پایین می‌آورد و به تجربه‌ی ملموس نزدیک می‌کند. به‌جای آنکه فقط از «اقتصاد جهانی» یا «رشد تجارت» حرف بزنیم، می‌توانیم درباره‌ی چیزهایی صحبت کنیم که واقعاً در دست مردم بوده‌اند. همین امر تاریخ را زنده‌تر و قابل‌فهم‌تر می‌کند. وقتی می‌گوییم یک شیء از یک قاره به قاره‌ای دیگر رسیده، داریم از انتقال ماده، دانش، ذائقه و معنا حرف می‌زنیم. مثلاً یک شیء خارجی در ابتدا ممکن است عجیب، تجملی یا حتی نامفهوم باشد، اما کم‌کم در فرهنگ مقصد جا می‌افتد، بومی می‌شود، و گاهی چنان با زندگی روزمره درمی‌آمیزد که منشأ دوردستش فراموش می‌شود. این فرایندِ عادت‌پذیری و دگرگونی، یکی از مهم‌ترین کلیدهای فهم جهانِ متصلِ اوایل دوران مدرن است.

فرهنگ مادی و شکل‌گیری ارتباطات در جهانِ اوایل دوران مدرن

در این میان، نباید نقش دانش را فراموش کرد. اشیا فقط موضوع تجارت یا مصرف نبودند؛ در شکل‌گیری دانش هم نقش داشتند. مجموعه‌های اشیا، اتاق‌های عجایب، کلکسیون‌ها، و روش‌های دسته‌بندی کالاها و مواد، به انسان‌ها کمک می‌کردند جهان را طبقه‌بندی و فهم کنند. به بیان دیگر، اشیا در تولید «دانش جهانی» هم مشارکت داشتند. دانشمندان، بازرگانان، جهانگردان و صنعتگران همگی در این فرایند دخیل بودند. هر کدام بخشی از اطلاعات را حمل می‌کردند: درباره‌ی منشأ، کیفیت، روش ساخت، مصرف و ارزش. بنابراین، تاریخِ اشیا در این دوره در واقع تاریخِ به‌هم‌پیوستنِ تجربه‌ی مادی و دانایی است.

اگر بخواهیم ساده بگوییم، این متنِ تاریخی از ما می‌خواهد جهانِ اوایل دوران مدرن را مثل یک شبکه ببینیم، نه یک سلسله جزایر جدا از هم. در این شبکه، اشیا نقشِ گره‌های اصلی را دارند. آن‌ها از سرزمین‌های مختلف عبور می‌کنند، در موقعیت‌های تازه معنا می‌گیرند، و در این رفت‌وآمد، جهانِ انسانی را بازمی‌سازند. این همان جایی است که تاریخِ تجارت، تاریخِ هنر، تاریخِ مصرف، و تاریخِ قدرت به هم می‌رسند. از این منظر، هر شیء تنها یک چیز نیست؛ یک رابطه است، یک ردپا است، یک سند از جهانی است که آرام‌آرام از دلِ اتصالِ دورها و تفاوت‌ها شکل گرفت.

در نهایت، فهمِ فرهنگ مادیِ این دوره به ما کمک می‌کند بفهمیم جهانی‌شدن پدیده‌ای کاملاً جدید و ناگهانی نیست. ریشه‌های آن در سده‌های گذشته وجود داشته، در مسیر کالاها، در خواستِ دانستنِ چیزهای دور، در میل به مالکیت و نمایش، و در برخورد میان جوامع مختلف. اگر امروز درباره‌ی ارتباطات جهانی حرف می‌زنیم، بخشی از آن تاریخ طولانی را باید در همین زندگیِ جهانیِ اشیا جست‌وجو کنیم. اشیا، بی‌آنکه حرف بزنند، تاریخ را لو می‌دهند. و این تاریخ، هم از زیبایی می‌گوید، هم از قدرت، هم از دادوستد، و هم از فاصله‌هایی که انسان‌ها برای نزدیک‌کردن جهان، ناچار بودند از آن عبور کنند.

پلتفرم مغازه، بازار هنر و اشیای ارزشمند